Insulinooporność – plaga XXI wieku

Insulinooporność – plaga XXI wieku

Kilka słów wstępu: definicja, mechanizm i diagnostyka

Insulinoopornością nazywamy zaburzenie metabolizmu glukozy, polegające na obniżonej wrażliwości tkanek na insulinę, pojawiające się pomimo jej prawidłowego bądź podwyższonego stężenia w surowicy krwi.  Dolegliwość ta często występuje nawet kilka lat przed pełnoobjawową cukrzycą typu 2.

Mechanizm powstawania insulinooporności stanowi błędne koło. Tkanki obwodowe w odpowiedzi na wydzielaną insulinę nie są w stanie zwiększyć pobierania glukozy z krwi. Komórki beta trzustki – funkcjonujące na tym etapie prawidłowo – w reakcji na podwyższony poziom glukozy we krwi syntetyzują i wydzielają coraz większe ilości insuliny. Jednak gdy tkanki organizmu nie reagują w sposób prawidłowy na docierający do nich hormon, krążąca glukoza nie jest przez nie pobierana  ani metabolizowana, a jej stężenie we krwi nie ulega obniżeniu. W efekcie komórki beta trzustki syntetyzują i wydzielają coraz większe ilości insuliny, czego efektem jest początkowo ich przerostu, a następnie obumieranie.

W wyniku przewlekle utrzymujących się wysokich stężeń insuliny, tkanki organizmu naturalnie stają się coraz bardziej oporne na jej działanie, co prowadzi do wystąpienia błędnego koła. Powstającej insulinooporności towarzyszą liczne zaburzenia metaboliczne, ale także szereg innych schorzeń – udar mózgu, niealkoholowa choroba stłuszczeniowa wątroby (NAFLD, ang. non-alcoholic fatty liver disease), zespół policystycznych jajników (PCOS, ang. policystic ovary syndrome),  astma, niektóre nowotwory, a nawet choroba Alzheimera.

Techniką diagnozowania insulinooporności określoną jako „złoty standard” w pomiarze odpowiedzi tkanek na insulinę jest tzw. klamra hiperinsulinemiczna normoglikemiczna . Ze względów praktycznych jest ona niestety niemożliwa do stosowania w badaniach przesiewowych. Do tego celu stosuje się także wskaźniki HOMA oraz QUICKI (wskaźnik Matsudy).

Wszystkie metody diagnozowania insulinooporności oparte są na jednoczesnych pomiarach stężeń glukozy i insuliny we krwi. Najprostszą metodą oceny stopnia jest obliczenie stosunku ich ilorazu. Jeśli przekracza on wskaźnik 0,3, przemawia za insulinoopornością. Tego typu badanie można wykonać w warunkach podstawowych bądź w godzinę po doustnym podaniu 75 g glukozy.

Przyczyny, czynniki ryzyka, powikłania

Mechanizmy procesu rozwoju oporności na insulinę nie są całkowicie poznane, wyróżniono natomiast kilka hipotez oraz czynników sprzyjających jego powstawaniu.

Według najnowszej wiedzy istnieją dwie podstawowe hipotezy wyjaśniające proces powstawania insulinooporności. W pierwszej z nich  kluczową rolę przypisuje się gromadzeniu lipidów w komórkach wątroby i mięśni. W drugiej – ich kumulacji w tkankach tłuszczowych oraz rozwijającemu się lokalnie przewlekłemu stanowi zapalnemu w wyniku przerostu tkanki tłuszczowej. To wyjaśnia, dlaczego osoby z nadwagą i otyłością stanowią istotną grupę ryzyka. Do rozwoju insulinooporności dochodzi najczęściej u osób z nadmierną masą ciała, o niskiej aktywności fizycznej. Wskazuje się również na rolę czynników genetycznych,  zaburzeń hormonalnych, palenia tytoniu, ciąży oraz wieku.

W piśmiennictwie rolę wpływu hormonów płciowych na insulinowrażliwość określa się jako kluczową np. w mechanizmie wygasania czynności hormonalnej jajników i obniżenie stężenia estrogenów u kobiet po 50 r.ż. Wyniki innych badaczy wskazują również, że pomenopauzalna hormonalna terapia zastępcza skutkuje redukcją stężenia glukozy oraz i insuliny na czczo u kobiet bez cukrzycy.

Korelacja pomiędzy występowaniem insulinooporności i cukrzycy typu 2 a przewlekłym stanem zapalnym w organizmie jest niezaprzeczalna. Liczne wyniki badań potwierdzają, że pacjenci z otyłością charakteryzują się zwiększonym stężeniem w krwi zarówno cytokin prozapalnych (m.in. IL-1, IL-6, TNFα) jak i receptorów dla nich (m.in. IL-1Rα, TNFα-R).

W latach 80. XX wieku wykazano również, że defekt prowadzący do powstania oporności na insulinę nie jest związany wyłącznie z samym receptorem insuliny, ale z nieprawidłowym przekazywaniem sygnału na dalszych etapach. Jedna z hipotez przypisuje odpowiedzialność za hamowanie przekazywania sygnału insulinowego niewłaściwej z punktu widzenia działania całego szlaku fosforylacji białek będących substratami dla receptora insulinowego (IRS 1-4), a w szczególności IRS-1.

Wśród następstw klinicznych insulinooporności najistotniejsze znaczenie mają:

. zespół metaboliczny;

. cukrzyca typu 2;

. choroby układu sercowo-naczyniowego;

. niealkoholowe słuszczenie wątroby;

. obturacyjny bezdech senny;

. zespół policystycznych jajników.

Niemal wszystkie chroniczne choroby metaboliczne oraz układu krążenia (jak choroba niedokrwienna serca) mogą korelować ze zjawiskiem stopniowego spadku wrażliwości na insulinę przez komórki wątroby, mięśni oraz tkanki tłuszczowej. To właśnie insulinooporność stanowi główny czynnik ryzyka w rozwoju cukrzycy typu 2 oraz otyłości.

Zalecenia – czyli jak sobie pomóc?

Przy planowaniu diety mającej zwiększenie wrażliwości komórek na insulinę ważne są:

  • Normalizacja masy ciała – spadek nadwagi już o 5% przynosi znaczące efekty poprawy stanu wrażliwości tkanek na insulinę. Ważne, aby redukcja masy ciała odbywała się w spokojnym tempie (0,5-1 kg/tydzień) i nie była efektem restrykcyjnych, bardzo niskoenergetycznych diet.
  • Uregulowanie trybu posiłków i spożywanie śniadań (najlepiej do ok. pół godz. po wstaniu z łóżka) – co ok. 3- 4 godziny. Warto zrezygnować z podjadania między posiłkami. Między posiłkami za to należy zadbać o dobre nawodnienie.
  • Właściwe komponowania posiłków – przewaga warzyw, białka i węglowodanów złożonych (o niskim IG – indeksie glikemicznym), odpowiednie tłuszcze. Dobrą metodą na obniżenie IG jest: przechowywanie produktów węglowodanowych takich jak kasze, ryż po ugotowaniu jeden dzień w lodówce (zwiększa się ilość skrobi opornej i tym samym wolniej podnosi się poziom glukozy we krwi po posiłku), nierozgotowywanie produktów węglowodanowych (np. gotowanie makaronu al dente ogranicza przekształcanie się amylozy do amylopektyny i tym samym IG gotowego produktu jest niższy), dodatek tłuszczu nierafinowanego roślinnego również wpływa na obniżenie IG i mimo, że zwiększa kaloryczność potrawy, jest ważnym elementem diety osób z insulinoopornością.
  • Regularna aktywność fizyczna, taka, która sprawia przyjemność. Osoby włączające treningi mają nawet o 50% mniejsze ryzyko rozwinięcia insulinooporności.
  • Uzupełnienie codziennej diety o produkty zawierające substancje wykazujące działanie zwiększające wrażliwość komórek na insulinę jak np. berberyna czy kurkumina. 

 

Tekst opracowała dietetyk Joanna Bojar

Pawlak J., Derlacz R.A., Mechanizm powstawania oporności na insulinę w tkankach obwodowych, Postępy Biochemii 57 (2) 2011.

P Wesołowski, Z Wańkowicz: Insulinooporność – metody rozpoznawania i następstwa kliniczne. Nephrol Dial Pol, 2011

O’Keefe JH, Abuannadi M (2010) Dietary strategies for the prevention & treatment of metabolic syndrome. Mo Med 107: 406-409.

Orchard TJ, Temprosa M, Goldberg R, Haffner S, Ratner R, Marcovina S, Fowler S; Diabetes Prevention Program Research Group (2005) The effect of metformin and intensive lifestyle intervention on the metabolic syndrome: the Diabetes Prevention Program randomized trial. Ann Intern Med 142: 611-619.

Knowler WC, Barrett-Connor E , Fowler SE, Hamman RF, Lachin JM, Walker E A, Nathan DM; Diabetes Prevention Program Research Group (2002) Reduction in the incidence of type 2 diabetes with lifestyle intervention or metformin. N E ngl J Med 346: 393-403.